طراحی صحنه در عصر قرن 21

اینترنت – همچون سایر حوزه های حرفه ای – تغییرات بنیادینی بر شیوه خلق آثار طراحان صحنه و به اشتراک گذاری آن با دیگران گذاشته است. از آن مهمتر، اینترنت تغییرات بسیاری در چگونگی دیدن و آنچه دیده می شود برجای گذاشته است. هنرمندان و کاربران فنی دیر زمانی نیست که از محدودیت های مکانی یا منابع پژوهشی محلی رها شده اند. سفر بصری بی واسطه به سایر نقاط در کمترین زمان ممکن، شیوه های پژوهش و تحقیق، فرایند تولید تئاتر و ورودی های دیداری مورد استفاده در گسترش طراحی را متحول کرده است. اینترنت طراحان، کارگردان ها، تهیه کنندگان، کاربران و بازیگران را قادر ساخته است تا مطالعات، طرح ها، نقاشی ها، طرح های نوری و تصاویر ماکت های صحنه یک اجرا را با یکدیگر رد و بدل کنند. استفاده از ایمیل و وبسایت ها باعث شده است تا طرح های یک اثر نمایشی، به آسانی، به سرعت و در قالبی اقتصادی از جایی به جای دیگر منتقل شود. بدین ترتیب همکاری های بین المللی میان هنرمندان تئاتربه واسطه فناوری اینترنت به شدت ارتقاء یافته است.

تصویر 1– طراحی صحنه اپرای لوچو سیلا موتسارت، فستیوال سالزبورگ، 1993، کارگردان: پیتر موسباخ (Peter Mussbach)، طراح صحنه: رابرت لانگو، طراح نور: مکس کلر (Max Keller)، طراحی صحنه این اپرا از پلکانی گسترده تشکیل شده بود که تغییرات صحنه ای به واسطه تغییرات نوری آن (رنگ و تمرکز) صورت می گرفت.

کتاب خیال گونگی نور (Light Fantastic)، مکس کلر، انتشارات پرستل (Prestel)، مونیخ، برلین، لندن، نیویورک، 2006.

فناوری های جدید بر فعالیت های بسیاری از طراحان و تولیدات نمایشی تاثیر گذاشته است. کار در فرهنگ های مختلف و ارتباط حرفه ای در سطح بین المللی تاثیرات شگرفی داشته است. امروزه جشنواره های تئاتری همچون جشنواره آوینیون (Avignon) فرانسه، جشنواره ادینبورگ (Edinburg) اسکاتلند و جشنواره برلین در آلمان ویترین نمایش های جدید به شمار می روند. تمرکز این جشنواره ها نه بر طراحی، بلکه بر معرفی آثار تازه ای است که بر تنوع زیبایی شناسی استوار بوده و تلاش می شود تا این دست نمایش ها را به مخاطبان و هنرمندان بین المللی معرفی کنند. چهارسالانه پراگ (PQ) و سازمان بین المللی طراحان صحنه، کاربران و معماران تئاتر (Organisation Internationale des Scenographes, Techniciens, et Architectes de Theatre) (OISTAT) هنرمندان بین المللی را به منظور مشارکت در آثار و کشف ایده های مختلف گردهم آورده اند. OISTAT در سال 1968 تاسیس شد و از 12 هزار عضو از 32 کشور جهان برخوردار است. این نهاد هنری، کمیسیون ها و گروه های مختلف حرفه ای با گرایش های مشابه را شامل می شود. در این میان، بسیاری کشورها انجمن های حرفه ای طراحان و عوامل فنی تئاتر خاص خود را دارند. انجمن هایی که برخی از آنها در OISTAT نیز عضویت دارند. نهادهای حرفه ای نظیر موسسه فناوری تئاتر ایالات متحده (USITT) (United States Institute for Theatre Technology) و انجمن طراحان تئاتر بریتانیا (Society of British Theatre Designer) به منظور معرفی و عرضه آثار طراحان و عوامل فنی خود مبادرت به انتشار کتاب ها و نشریات مختلف و برگزاری همایش های بین المللی می کنند. OISTAT از رویدادهای بین المللی تئاتر، حمایت مالی کرده و به سازماندهی آنها نیز می پردازد. مهمتر از آن، تمرکز اعضاء آن بر ایجاد مکالمه ای جهانی پیرامون حرفه طراحی صحنه است. ماهیت این گفت و گوها را شریک شدن در تنوع فرهنگی، نظام سیاسی و شرایط اقتصادی تشکیل می دهد. OISTAT باعث شده است هنرمندان روش های متعددی برای کار در محدوده دولت ها، مرزها و حتی در زمان وقوع جنگ ها پیدا کنند. امروزه طراحانی که در آسیا، نیوزلند، استرالیا، خاورمیانه، آفریقا و آمریکای جنوبی فعالیت می کنند، ارتباط گسترده تری با ملل اروپا برقرار کرده و می توان به زودی شاهد بود که رهبران فرهنگی دهه های گذشته، جایگاه خود را به طراحان آسیایی، خاورمیانه ای و جزایر اقیانوس آرام بدهند.

در اوایل قرن بیست و یک، حرفه تئاتر از نعمت وجود صدها طراح خلاق برخوردار شده است. جای هیچ تردیدی نیست که تمام هنرمندان این عرصه آخرین تحولات زیباشناسانه صحنه را در آثار خود به کار می گیرند. معیار انتخاب طراحانی که در این بخش و فصل های پیشین کتاب از آنها یاد شد تنوع سبکی و تقابل آنها با گرایش ها و فناوری مرسوم بوده است. در این میان انکار نباید کرد که آنها تنها طراحان قابل اعتنا و مطرح تئاتر امروز جهان نیستند (تصاویر 221، 222 و 223) طراحانی که موفق شدند اخیرا در چهارسالانه پراگ (PQ) جایزه ارابه زرین (Golden Triga) را از آن خود کنند، عالی ترین مثال برای عبور طراحی از مرزها و جهانی شده آن به شمار می روند. (تصاویر 224 و 225)

تصویر 2– طراحی صحنه میودراگ تاباچکی (Miodrag Tabacki) برای نمایش ازدواج و جدایی فیگارو (The Marriage and Divorce of Figaro)، بر اساس نمایش عروسی فیگارو یا یک روز دیوانه وار (The Marriage of Figaro or a Crazy Day) اثر پیر اگوستین دبومارشه (Pierre Augustin De Beamarchais)، ترجمه: میلان گروی (Milan Groi)، فیگارو طلاق می گیرد (Figaro is getting Divorced) اثر ادن فون هوروات (Odon Von Horvath)، ترجمه: بویانا دنیچ (Bojana Denic)؛ عروسی فیگارو اثر ولفگانگ آمادئوس موتسارت. تئاتر ملی، بلگراد، صربستان، 2008، میودراگ تاباچکی (تولد 1947)، از بلگراد و عضو فعال OISTAT.

تصویر 3– طراحی صحنه دیونیزوس فوتوپولوس (Dionysus Fotopoulos) (تولد 1943) برای نمایش ادیپ شهریار، تئاتر ملی، اپیداروس، یونان، 1987، کارگردان: یورگوس میکیلیدیس (Giorgos Michailidis).

تصویر 4– طراحی صحنه خورخه بالینا (Jorge Ballina) برای اپرای طلای راین، اپرای ملی، مکزیکو سیتی، 2003، برنده مدال طلای طراحی صحنه در ورلد استیج دیزاین (World Stage Design) سال 2005.

یکی از دستاوردهای جالب توجه ارتباط بین المللی، برداشته شدن مرزهای واژگان تصویری است. اگرچه می توان ظرایف زیباشناسانه خاص یک ناحیه، یک منطقه یا یک ملیت را در بسیاری از آثار مشاهده کرد؛ با این حال به نظر نمی رسد، سبک های بصری رایج از هویت یا منشاء کاملا ملی و محلی برخوردار باشند. آرنولد آرونسون (Arnold Aronson) در چهارسالانه پراگ سال 2005 پرسشی را مطرح کرد: “آیا چیزی تحت عنوان فضای فرانسوی وجود دارد؟ یا فضای امریکایی؟ یا فضای ژاپنی؟… اگر برچسب های شناسایی آثار نمایشگاه چهارسالانه را از روی آنها برداریم، آیا مخاطب می تواند از روی فضا، رنگ یا نشانه شناسی آثار، به ملیت طراحان آنها پی ببرد؟” (64). او ادامه می دهد: “در عصر همگرایی طراحان و کارگردانان و تولید آثار چند ملیتی، آیا همچنان می توان از هویت ملی صحبت کرد؟” (66) بدین ترتیب آرونسون به ترکیب دایره واژگان بصری ملی با تفسیرهای مدرن از آنها اشاره کرده و نتیجه را ایجاد جهان های منطقی و متحد در تئاتر امروز می داند. (تصویر 226)

تصویر 5 – طراحی صحنه و لباس مونیکا رایا (Monica Raya) برای نمایش شاه لیر شکسپیر، تئاتر سانتا کاتارینا (Teatro Santa Catarina)، مکزیکو سیتی، 2004، برنده مدال طلای طراحی لباس در ورلد استیج دیزاین سال 2005

تصویر 6– طراحی صحنه دیوید بوروفسکی (David Borovsky) برای نمایش دائی وانیا (Uncle Vanya) نوشته چخوف (Chekov)، تئاتر مالی دراما (Maly Drama Theatre)، سنت پترزبورگ، 2005، ارائه شده در نمایشگاه روسیه چهارسالانه پراگ 2007، برنده ارابه زرین.

طراحان تئاتر هیچگاه در یک سبک خاص کار نمی کنند و برای نمایش های گوناگون از شیوه های غیر قابل تغییر استفاده نمی کنند. طراحان صحنه همواره از فناوری های نوری جدید، پروجکشن ها و طراحی رایانه ای بهره می برند و از طیف گسترده ای از دیدگاه ها و فلسفه طراحی در تئاتر مدرن برخوردارند.

یکی از شاخص های عمده طراحی تئاتر در اواخر قرن بیستم و ابتدای قرن بیست و یک، نیاز پایدار به تازگی و آزمایشگری است. بدین ترتیب در راستای فرهنگ رایج امروز، تئاتر نیز معمولا بر مولفه فناوری متمرکز می شود. بسیاری از طراحان و عوامل فنی برای کشف و تغییر در ابزار بیانی تئاتر به سمت فناوری های جدید می روند و نوآوری، غالبا با “سودآوری” برابر دانسته می شود. حقیقتی که در دربار مدیچی و امروزه نیز در عصر فوق فناوری (High-tech)، مسلم فرض می شود. به هر حال، چه از فناوری در شکلی ساده استفاده شود و چه ساختاری پیچیده بیابد، مخاطبان برای تماشای روایات بشری که توسط گروهی دیگر از مردم به اجرا در می آید به سالن های تئاتر می آیند و در تجربه آنها شریک می شوند.

تصویر 7– اپرای بالماسکه (Un Ballo in Maschera/ A Masked Ball) اثر وردی، طراحی و کارگردانی مشترک آنتونی مکدانلد و ریچارد جونز، فستیوال برگنز، اتریش، 1999، ارائه شده در نمایشگاه بریتانیا چهارسالانه پراگ 2003، برنده ارابه زرین.

هنرمندان تئاتر و عوامل فنی آن در طول تاریخ، نمایش های خود را بر بستر درک واقگرایانه خود ساخته اند. این مشاهدات به واسطه فهم رابطه میان انسان و کائنات شکل گرفته و مدام در حال تغییر بوده اند. تغییرات عمده در مناسک مذهبی، تحول قدرت های سیاسی و اقتصادی و ظهور پرسشگری علمی و تحولات پیش روی در عرصه های مختلف آن، بر نگرش انسان نسبت به جهان و جامعه تاثیر گذاشته است. با این که تغییرات فناوری بر آنچه در صحنه دیده می شود تاثیر گذاشته است؛ با این حال باید انتظارات بنیادین مخاطبان را فهمید و امیدوار بود که این نیازها در بستری تاریخی درک شود. طراحی صحنه را می توان به مثابه بیان منطقی (یا غیر منطقی) انسان ها نسبت به جهان اطراف خود به شمار آورد. این که مخاطب در یک زمان مشخص، چگونه برای دریافت دلایل و انگیزه های جاری در مفاهیم صحنه با اثر روبرو می شود از اهمیت خاصی برخوردار است. مطالعه و پژوهش در طراحی صحنه، یکی از پنجره هایی است که از طریق آن می توان به تماشای داستان انسان نشست. طراحی صحنه، وضعیتی بصری است که توسط هنرمند خلق شده و به منظور ایجاد جهانی خاص، ارتباط و تغییر در شرایط بشری استمرار می یابد.

از کتاب تاریخ طراحی صحنه نوشته اسکار براکت، ترجمه پیام فروتن

خرید از بخش کتابخانه وبسایت